U części kobiet występuje plamienie lub niewielkie krwawienie po cytologii. Jest to normalny objaw, który nie powinien budzić niepokoju. Zdarza się, że podczas pobierania materiału do badania nabłonek szyjki macicy zostanie podrażniony. Dzieje się tak zwłaszcza u kobiet z ektopią. Cytologia jest podstawowym badaniem, które ma na W wielu przypadkach, gdy wynik cytologii oznaczony jest symbolem ASC-US, i nie ma podstaw do obaw oznacza to, że może być wynikiem infekcji, a taką można skutecznie zwalczyć miejscową terapią z użyciem srebra TIAB, w postaci kapsułek dopochwowych. Zdarza się że odbudowa flory bakteryjnej jest postępowaniem wystarczającym Wymaz komórek śluzówki szyjki macicy pobierany jest w celu przeprowadzenia badań cyto-logicznych. Są to badania profilaktyczne mające na celu wykrycie ewentualnych zmian cytologicznych komórek śluzówki szyjki macicy (czyli otwarcia macicy do pochwy). Zmiany te w pewnych przypadkach mogą dać początek rakowaceniu komórek. Badanie cytologiczne (inaczej wymaz lub rozmaz cytologiczny) to jedno z podstawowych badań ginekologicznych. To prosta, bezpieczna i skuteczna metoda profilaktyki i wczesnego wykrywania raka szyjki macicy. Pozwala na ocenę stanu szyjki macicy oraz wykrycie niepokojących zmian lub nieprawidłowości. Badanie jest bezbolesne i trwa kilka minut. Krwawienie z kanału szyjki macicy podczas pobierania cytologii – odpowiada Lek. Izabela Ławnicka. Nadżerka szyjki macicy i krwawienie podczas pobierania cytologii – odpowiada Lek. Bianka Małczuk. Obfite krwawienie po cytologii 7 tydzień ciąży – odpowiada Redakcja abcZdrowie. Ektopia w cytologii a plamienia – odpowiada Małgorzata Materiałem do badań jest wymaz z szyjki macicy pobrany na podłoże płynne w gabinecie ginekologicznym, próbki dostarczone z zewnątrz nie są przyjmowane do badania. Testu nie przeprowadza się podczas miesiączki, terapii antybiotykami, leczenia preparatami dopochwowymi (globulki, kremy) gdy stosowane są irygacje, a także w ciągu 48 h . Badanie miednicy vs cytologia Wymaz cytologiczny i badanie miednicy są bardzo powszechnymi zabiegami ginekologicznymi wykonywanymi zarówno na poziomie gabinetów, jak i szpitali. Rozmaz cytologiczny jest bardziej ukierunkowany na profilaktykę, podczas gdy badanie miednicy jest bardziej procedurą diagnostyczną. Cytologia Badanie cytologiczne wykonuje się w klinikach zdrowych kobiet w celu zbadania raka szyjki macicy . Jest to zabieg gabinetowy wykonywany w warunkach aseptycznych. Kobieta zostaje ułożona w pozycji litotomii z rozłożonymi nogami i ugiętymi kolanami. Ginekolog umieszcza w pochwie wziernik Cusco i otwiera go, aby uwidocznić szyjkę macicy . Gdy szyjka macicy zostanie całkowicie odsłonięta, ginekolog wprowadza przez wziernik szpatułkę do wymazu cytologicznego do szyjki macicy i zeskrobuje strefę przejściową szyjki macicy, aby uzyskać dobrą próbkę tkanek. Strefa przejściowa to obszar, w którym spotykają się ectocervix i endocervix. Jest to region, w którym występują początkowe zmiany przedrakowe. Pobraną próbkę rozprowadza się na szkiełku i konserwuje w formalnym roztworze soli fizjologicznej. Rozmaz jest później badany pod mikroskopem. Dysplazji, metaplazji, heterochomasia i atypii jądrowej to tylko niektóre z cech szukać w slajdach. W przypadku wykrycia podejrzanych funkcji konieczne jest podjęcie pilnych działań. Infekcje mogą powodować zmiany zapalne, powodując konieczność powtórnego rozmazu w ciągu sześciu miesięcy po leczeniu antybiotykami. Jeśli widoczne są zmiany przedrakowe , wskazane jest powtórne wykonanie rozmazu za sześć miesięcy. Jeśli powtórny rozmaz jest nieprawidłowy, konieczna jest pilna ocena ginekologiczna. Badanie miednicy Badanie miednicy to zabieg ginekologiczny wykonywany prawie u każdej kobiety, która skarży się na objaw ginekologiczny. Jest to dokładne badanie kliniczne, w którym analizowane są wszystkie istotne cechy kobiecego układu rozrodczego . Ginekolog, po uzyskaniu odpowiedniej zgody słownej na badanie, układa kobietę w pozycji litotomicznej. Ginekolog płci męskiej będzie potrzebował do badania opiekunki płci żeńskiej. Egzamin opiera się na informacjach uzyskanych z historii. Najpierw bada się srom. Następnie do pochwy wprowadza się wziernik, aby uwidocznić ściany pochwy i szyjkę macicy. W przypadku guzka na sromie (wypadanie ściany pochwy) można użyć gąbki na patyku do manipulacji wypadającą ścianą w celu ustalenia jej pochodzenia. Następnie wyjmuje się wziernik, a ginekolog bada cyfrowo pochwę. Ocenia się szyjkę macicy, przydatki , wielkość macicy i inne wyczuwalne palpacyjnie nieprawidłowości. W praktyce położniczej badanie miednicy służy do określenia, czy miednica jest odpowiednia do porodu. Spojenie łonowe , kręgosłup kulszowy , guzy kulszowe , cypel krzyżowy są ważnymi punktami kostnymi miednicy wyczuwalnymi w badaniu palpacyjnym. Autor: BruceBlaus, Źródło: Opracowanie własne Jaka jest różnica między cytologią a badaniem miednicy? • Rozmaz cytologiczny jest testem przesiewowym wykrywającym raka szyjki macicy, podczas gdy badanie miednicy jest protokołem badania klinicznego. • Wymaz cytologiczny daje próbkę do badania pod mikroskopem. Badanie miednicy to procedura diagnostyczna, którą można modyfikować w zależności od potrzeb lekarza. Opis badania Cytologia to badanie ginekologiczne wykonywane w celu profilaktyki i diagnozy raka szyjki macicy. Nowotwór ten zajmuje ósme miejsce wśród zgonów nowotworowych kobiet w Polsce (dane za 2018 rok). Co roku choruje na niego ok. 3 tys. Polek. Diagnoza raka szyjki macicy to jednak nie wyrok! Wczesne wykrycie komórek nowotworowych zwiększa szanse na całkowite wyleczenie. Niemal wszystkie przypadki przedinwazyjnego raka szyjki macicy (ograniczającego się do nabłonka szyjki macicy) można w pełni wyleczyć. Dlatego tak ważne jest regularne wykonywanie badania cytologicznego, które pozwala na wykrycie wczesnych, przednowotworowych zmian. Cytologia jest jednym z tych badań, które mają realny wpływ na Twoje życie i zdrowie. Poza diagnostyką w kierunku raka szyjki macicy pozwala ona także wykryć infekcje dróg rodnych i inne nieprawidłowości. Ważne, by wykonywać ją regularnie i odpowiednio wybrać jej rodzaj. Co to jest cytologia płynna? Cytologia płynna, inaczej cienkowarstwowa lub LBC (ang. Liquid Based Cytology), nazywana bywa cytologią nowej generacji. Jest to nowoczesna odmiana tradycyjnego badania cytologicznego. Pozwala wykryć raka szyjki macicy już w bardzo wczesnym stadium. Z punktu widzenia pacjentki badanie przebiega tak samo, jak jego klasyczna wersja. Podczas badania ginekologicznego specjalną szczoteczką pobierany jest wymaz z szyjki macicy. Zostanie on następnie poddany analizie patomorfologicznej w laboratorium. Różnica pojawia się w momencie zabezpieczania materiału przez specjalistę, lekarza ginekologa lub położną, i polega na unowocześnionej technice przygotowania preparatu cytologicznego. Cytologia klasyczna i cytologia płynna – różnice W przypadku tradycyjnej cytologii szyjki macicy osoba pobierająca wymaz ręcznie rozmasowuje go na szkiełku. Metoda ta nie pozwala na równomierne rozprowadzenie materiału. Dodatkowo większość materiału pozostaje na szczoteczce, a do badania trafia tylko niewielka jego część. Tak przygotowany preparat jest trudny do oceny ze względu na możliwość warstwowego nakładania się komórek oraz wystąpienia stosunkowo dużej ilości krwi lub śluzu na szkiełku. Ponadto, ze względu na niską reprezentatywność części preparatu, która znalazła się na szkiełku, wynik cytologii może okazać się fałszywy, to znaczy nie wykazać obecności komórek nowotworowych, pomimo ich faktycznego istnienia. W przypadku cytologii płynnej pobrany szczoteczką wymaz rozprowadzony jest automatycznie. Osoba pobierająca wymaz umieszcza całą głowę szczoteczki w specjalnym pojemniku z podłożem płynnym. Tak przygotowany materiał trafia do laboratorium. Oznacza to, że analizie poddawany jest cały materiał zebrany podczas badania, a więc problem z reprezentatywnością wymazu jest minimalizowany. Takie przygotowanie preparatu pozwala także uniknąć przeniknięcia do niego zanieczyszczeń, jak śluz czy krew, oraz nawarstwiania się komórek. Wynik będzie w tym przypadku dużo bardziej miarodajny. Rak szyjki macicy — cytologia ratuje życie Cytologia, zarówno tradycyjna, jak i cienkowarstwowa, jest badaniem przesiewowym w kierunku raka szyjki macicy. Choroba ta dotyka rocznie ok. 3 tys. Polek, z czego ponad połowa umiera. Dzięki regularnym badaniom cytologicznym wielu z tych zgonów można byłoby uniknąć. Cytologia jest bowiem w stanie wykryć komórki nowotworowe na bardzo wczesnym etapie. Możliwe jest nawet zdiagnozowanie neoplazji szyjki macicy, czyli raka przedinwazyjnego, który poprzedza wystąpienie inwazyjnego nowotworu. W tak wczesnym stadium choroba ta jest niemal w 100% wyleczalna. Rak szyjki macicy jest nowotworem, który potrafi bezobjawowo rozwijać się nawet kilka lat. Oznacza to, że jedynym sposobem na wczesne wykrycie tej choroby jest przeprowadzanie badania cytologicznego. Cytologia jest więc badaniem realnie ratującym zdrowie i życie pacjentek. Warto wykonywać ją regularnie, minimum raz na 3 lata, i odpowiednio wybrać jej rodzaj. Dlaczego warto wybrać cytologię płynną? Każde badanie cytologiczne ma ogromne znaczenie dla profilaktyki raka szyjki macicy. Warto jednak wybrać takie, które daje gwarancję uzyskania prawdziwego wyniku, gdyż tylko choroba wykryta odpowiednio wcześnie, ma szansę na całkowite wyleczenie. Nowoczesny sposób przygotowania preparatu do badania sprawia, że płynna cytologia ma dużą przewagę w tym zakresie. Wieloletnie badania wykazały, że cytologia cienkowarstwowa pozwala na wzrost wykrywalności śródnabłonkowych zmian dysplastycznych dużego stopnia o ponad 64% w porównaniu do metody tradycyjnej. Ponadto cytologia cienkowarstwowa niejednokrotnie pozwala na oszczędność czasu. W sytuacji zlecenia przez lekarza dodatkowych badań, np. w kierunku obecności wirusa HPV, dzięki cytologii płynnej nie jest konieczne ponowne badanie. Zabezpieczony materiał może być wykorzystany kolejny raz. Może on być także dodatkowo użyty do badania w kierunku Chlamydia trachomatis. Cytologia płynna, podobnie jak klasyczna, jest badaniem przeznaczonym dla wszystkich kobiet. Badanie jest szybkie i bezbolesne, a jego wykonanie może uratować życie. Nie ma żadnego powodu, by odkładać badania na później. Zgłoś się do specjalisty już dziś. 1. Jak umówić się na badanie? Aby umówić się na badanie, zadzwoń pod numer 22 23 07 007 i zapisz się na wizytę do ginekologa w enel-med. Możesz to zrobić także przez aplikację mobilną lub system on-line. Jeżeli nie posiadasz pakietu w enel-med, zarówno wizyta jak i badanie będą płatne. Jeżeli posiadasz abonament medyczny w enel-med a w nim wizyty ginekologiczne – upewnij się przy zgłoszeniu na wizytę, czy badanie wchodzi w skład Twojego pakietu medycznego, czy konieczna będzie opłata za nie. 2. Jak przygotować się do badania? Badanie należy wykonać w środku cyklu menstruacyjnego, to znaczy kilka dni po ustąpieniu krwawienia miesiączkowego i kilka dni przed kolejną miesiączką. 2-3 dni przed badaniem nie należy odbywać stosunków płciowych, a także aplikować leków dopochwowych, tamponów oraz wykonywać irygacji pochwy. Przed badaniem dobrze jest się rozluźnić, ponieważ stres może spowodować napięcie mięśni i zmniejszyć komfort badania. 3. Kiedy otrzymam wyniki? Wyniki będą dostępne maksymalnie po 14 dniach roboczych. Znajdziesz je w aplikacji mobilnej enel-med oraz w systemie on-line. Otrzymasz je także w formie papierowej, wraz z opisem i interpretacją lekarza ginekologa. 4. Ile kosztuje wykonanie badania? Cena badania dla wszystkich oddziałów enel-med jest taka sama i wynosi 149 zł. Do kosztów badania należy doliczyć koszt wizyty ginekologicznej, zgodnie z cennikiem usług. W tym tygodniu obchodzimy Europejski Tydzień Profilaktyki Raka Szyjki Macicy (European Cervical Cancer Prevention Week), więc to wydarzenie zmotywowało mnie do tego, aby po raz kolejny napisać o tym, jak ważnym badaniem jest cytologia. W moim przypadku cytologia okazała się czymś, co ratuje zdrowie i życie. Moją historię związaną ze zmianami, jakie wykryto u mnie dzięki badaniu cytologicznemu możecie poczytać tutaj: Badanie, które uratowało mi życie. Po publikacji tego wpisu dostaję czasem wiadomości od moich czytelniczek, które również odebrały nieprawidłowy wynik cytologi i szukają porady w tym zakresie. Ta sytuacja uświadamia mi, że nie tylko ja mam za sobą historię związaną ze złym wynikiem cytologii i że badanie cytologiczne jest niezwykle istotne. W dzisiejszym wpisie chciałabym przybliżyć Wam kwestię dotyczącą dwóch rodzajów badania cytologicznego, a mianowicie – cytologię klasyczną i płynną. Jeśli nie wiecie, na czym polega cytologia płynna, czym różni się od cytologi klasycznej i dlaczego warto ją robić, to zapraszam na wpis. Dlaczego badanie cytologiczne jest ważne? Na blogu poruszam tematy związane z profilaktyką, bo wiem, że regularne badania profilaktyczne to element zdrowego stylu życia. Pisałam Wam na przykład o tym, jak ważna jest profilaktyka czerniaka polegająca na badaniu znamion na skórze. Wpis na ten temat znajdziecie tutaj: Jakie znamiona są niebezpieczne? W przypadku zmian na naszej skórze – widzimy te zmiany i możemy udać się do lekarza, aby sprawdził, czy zmiany nie są złośliwe. Jednak kiedy zmiany zachodzą na szyjcie macicy, to nie jesteśmy w stanie ich zauważyć. Pamiętajcie proszę o tym, że nieprawidłowy wynik cytologii często występuje u kobiet, które nie mają żadnych objawów. Zmiany zachodzą na poziomie komórkowym i są najczęściej niewidoczne gołym okiem, nawet przez lekarza ginekologa podczas badania. Wcześnie wykryty rak szyjki macicy, kiedy jeszcze zmiany są w fazie przedinwazyjnej oznacza, że są niemal pełne szanse na jego wyleczenie – to aż 99,9% szans na wyleczenie. Cytologia płynna vs cytologia konwencjonalna Bez względu na to, czy zdecydujecie się na zrobienie cytologii klasycznej czy w formie płynnej chcę napisać ważną rzecz – warto zrobić raz w roku cytologię. Macie wtedy pewność, że ewentualne zmiany zostaną szybko wykryte. Cytologia, która mnie zaniepokoiła, bo wykazała zmiany na mojej szyjce macicy, była wykonywana w klasyczny sposób. Na czym polega taka konwencjonalna cytologia? Cytologia konwencjonalna – na czym polega? Celem badania cytologicznego jest zbadanie komórek szyjki macicy, aby dowiedzieć się, czy na szyjce nie ma groźnych zmian. To badanie jest bezbolesne, bezpieczne i skuteczne i pozwala wykryć niebezpieczne zmiany w początkowej fazie. Cytologia konwencjonalna to takie pobranie wymazu z szyjki macicy, kiedy pobrany wymaz umieszcza się bezpośrednio na szkiełku mikroskopowym za pomocą specjalnie przeznaczonej do tego szczoteczki. Dzięki temu, że ginekolog wkłada szczoteczkę do szyjki macicy, to pobiera on komórki zarówno z tarczy szyjki macicy, jak i kanału szyjki. Co ważne – każde badanie cytologiczne powinno być wykonywane przy użyciu właśnie szczoteczki, a nie patyczka! Dlaczego jest to tak istotne? Bo patyczek może nie zebrać niezbędnego do badania materiału i po prostu dać fałszywy wynik. A nierzetelny wynik może przyczynić się do tego, że rak szyjki macicy zostanie wykryty zbyt późno, kiedy zmiany będą już bardziej zaawansowane. Cytologia konwencjonalna powinna być zawsze pobierana szczoteczką. W przypadku cytologii płynnej macie pewność, że wymaz będzie pobrany szczoteczką, bo tak wygląda metoda pobrania cytologii na podłożu płynnym. Cytologia płynna – na czym polega? Cytologia płynna lub inaczej cytologia na podłożu płynnym to takie pobranie wymazu z szyjki macicy, podczas którego wymaz umieszcza się na specjalnym podłożu płynnym. Całość jest następnie przesyłana do laboratorium i dokładnie badana. W przypadku tej metody pobrania wymazu z szyjki macicy również używa się szczoteczki, jednak w tym przypadku materiał ze szczoteczki nie jest przekładany na szkiełko. Podczas pobierania cytologii płynnej cała końcówka szczoteczki zanurzana jest w pojemniku ze specjalnym płynem utrwalającym. Dzięki temu uzyskujemy lepszą jakość wymazu niż w przypadku pobrania cytologii konwencjonalnej. A im lepiej pobrane komórki – tym większa szansa na to, że jeśli coś nieprawidłowego dzieje się na szyjcie macicy, to zostanie to wykryte. Jakie są zalety takiej cytologii na podłożu płynnym? lepsza jakość preparatówpreparaty wykonane metodą cytologii płynnej są łatwiejsze do ocenymożliwość skrócenia czasu potrzebnego do wiarygodnej oceny mikroskopowejpobrany materiał może być wykorzystany do dodatkowych testów np. oceny obecności wirusa HPV, bez konieczności ponownego pobierania*źródło W przypadku pobrania wymazu do badania cytologicznego dużą rolę odgrywa lekarz, który ten wymaz pobiera. To od jego doświadczenia i wiedzy zależy, czy pobierze materiał, który nadaje się do oceny, czyli materiał zawierający komórki z kanału szyjki macicy. Ile kosztuje cytologia na podłożu płynnym? Cena cytologii płynnej jest trochę wyższa od cytologii konwencjonalnej, ale nie są to ogromne kwoty i myślę, że raz w roku można wydać takie pieniądze. Cytologia konwencjonalna kosztuje około 50 złotych, a cytologia płynna około 80 zł. Co ważne – w prywatnych przychodniach najczęściej nie musicie zapisywać się na wizytę (i ponosić w związku z tym dodatkowych kosztów), aby pobrać cytologię. Jest możliwość, aby cytologia została pobrana w gabinecie przez położną. Chyba, że wolicie, aby cytologię pobierała Wam Wasza ginekolog, to wtedy jeszcze trzeba doliczyć koszty wizyty. Gdzie wykonywać badanie? Polskie Towarzystwo Patologów poleca wykonywanie badania cytologicznego w zakładach patomorfologii i pracowniach cytodiagnostycznych realizujących Program Profilaktyki Raka Szyjki Macicy w ramach Narodowego Programu Zwalczania Nowotworów oraz mających licencje Polskiego Towarzystwa Patologów (PTP) na badania cytologiczne szyjki macicy. Listę placówek w województwie mazowieckim, w których można zrobić bezpłatną cytologię znajdziecie tutaj (zakładka program profilaktyki raka szyjki macicy). Warto wiedzieć, że na liście placówek wykonujących bezpłatną cytologię znajdują się zarówno placówki państwowe, jak i prywatne kliniki. Dzięki temu, że prywatne przychodnie mają podpisaną umowę z NFZ, możliwe są tam bezpłatne badania w tym zakresie. Jak przygotować się do badania cytologicznego? na badanie nie należy zgłaszać się w czasie krwawienia miesiączkowegona pobranie cytologii najlepiej zgłosić się nie wcześniej niż 4 dni po ostatnim dniu miesiączki i nie później niż 4 dni przed rozpoczęciem miesiączkico najmniej 4 dni przed pobraniem wymazu cytologicznego nie należy stosować żadnych leków dopochwowychod ostatniego badania ginekologicznego/USG przezpochwowego powinien upłynąć co najmniej 1 dzień *źródło Badanie cytologiczne – trzy najważniejsze fakty Badaj się co roku, aby mieć pewność, że dbasz o swoje zdrowie i nawet jeśli pojawiłyby się jakieś zmiany, to zastałyby szybko wykonuj cytologię w miejscach, gdzie do pobrania wymazu używa się szczoteczki, a nie wykonanie cytologii płynnej, bo jest ona tylko o 30 zł droższa od cytologii konwencjonalnej, a zapewnia lepszą jakość preparatu. Warto wiedzieć! Rak szyjki macicy może dotyczyć także młodych kobiet, dlatego tak ważne są regularne badania cytologiczne. Ważne linki Program profilaktyki raka szyjki macicy (cytologia) – tutaj znajdziecie informacje o tym, do kogo skierowany jest program bezpłatnych badań cytologicznych realizowany co 3 lata. Wirus brodawczaka ludzkiego HPV – informacje o wirusie wywołującym raka szyjki macicy. Podsumowanie Przyznam szczerze, że trochę przeraża mnie to, ile czynników musi być spełnionych, aby badanie cytologiczne było prawidłowo przeprowadzone. Niestety na różnych etapach procesu badania cytologicznego może dojść do błędów i najczęściej są to błędy ludzkie. Nawet doświadczenie i wiedza patomorfologa oceniającego pod mikroskopem komórki to ważny aspekt, bo od jego oceny zależy wynik cytologii. Dlatego tak istotne jest robienie tego badania raz w roku – bo nawet jeśli w jednym roku coś pójdzie nie tak, jak powinno – to następnym razem mamy kolejną szansę na właściwie przeprowadzone badanie. Być może uważacie, że moje podejście to przesada i że jestem wyczulona na punkcie prawidłowo przeprowadzonej cytologii. Zapewniam Was jednak, że jako osoba “po przejściach”, która teraz ma dobre wyniki cytologii, wiem, co piszę i wiem, jak to wszystko jest istotne. Chcę aby każda kobieta robiła cytologię regularnie raz w roku, bo chcę, żeby dała sobie szansę na wyleczenie. Ja już zawsze będę robić cytologię płynną, bo jest ona bardziej dokładna i daje bardziej wiarygodny wynik. Planuję też zaszczepić się przeciwno wirusowi HPV, ale to temat na oddzielny wpis. W tym momencie szczepionka niestety nie jest dostępna w Polsce. Related Topicsbadaniecytologiacytologia płynnarak szyjki macicy Nazywam się Agata Puk i pokazuję jak żyć zdrowo z przyjemnością! Wierzę, że ten blog może inspirować Was do zdrowych wyborów. Nowotwór szyjki macicy to druga, co do częstości przyczyna zgonu spowodowana chorobą nowotworową, każdego dnia średnio 5 kobiet umiera na raka szyjki macicy. Te dane mogłyby wyglądać zdecydowanie inaczej gdyby kobiety dbały o badania profilaktyczne i regularnie wykonywały cytologię. Kiedy należy wykonać badanie cytologiczne? Jak pobiera się wymaz do badania? Czy cytologia jest badaniem bolesnym? W jaki sposób interpretować wynik badania? Co zrobić, gdy w rozmazie pojawiają się patologiczne komórki? Sprawdź w Naszym artykule Cytologia – co to za badanie? Cytologia to badanie polegające na pobraniu, za pomocą odpowiedniego narzędzia, komórek nabłonkowych wyścielających część pochwową szyjki macicy oraz kanał szyjki macicy. Materiał pobrany za pomocą specjalnej szczoteczki nanosi się na szkiełko mikroskopowe, utrwala a następnie po zabarwieniu określa się morfologię uzyskanych komórek. Dzięki temu można uchwycić wszelkie zmiany w wyglądzie komórek wyścielających szyjkę macicy i w razie konieczności wykonać inne badania. Rozmaz oceniany jest przez lekarza patomorfologa bądź diagnostę laboratoryjnego specjalizującego się w ocenie rozmazów ginekologicznych. Dzięki doświadczeniu lekarzy oraz diagnostów możemy wykryć nawet najmniejsze zaburzenia w morfologii komórek nabłonkowych, dlatego cytologia to tak ważne badanie często ratujące życie. Cytologia to proste i bezbolesne badanie będące podstawowym elementem profilaktyki raka szyjki macicy. Nowotwór ten każdego dnia zbiera swoje żniwo, szacuje się, że codziennie 5 kobiet umiera z powodu raka szyjki macicy. Najczęściej chorują kobiety pomiędzy 50 – 54 rokiem życia, jednak coraz częściej obserwowane są przypadki zachorowań wśród młodszych pacjentek. Rak szyjki macicy zdiagnozowany we wczesnym stadium jest całkowicie wyleczalny, dlatego tak ważna jest odpowiednia profilaktyka. Z pewnością większość kobiet, choć raz zetknęła się z programami badań profilaktycznych bądź otrzymała zaproszenie na darmową cytologię. Niestety wciąż zbyt mało pacjentek (zaledwie jedna trzecia) zgłasza się na badania cytologiczne, wygrywa strach, obawa przed bólem oraz niechęć do wizyty u ginekologa. Warto, więc dokładnie prześledzić jak wygląda badanie cytologiczne i przekonać się, że tylko strach ma wielkie oczy. Cytologia – w jaki sposób pobierany jest wymaz? Wymaz do badania cytologicznego pobierany jest zwykle przez lekarza ginekologa podczas wizyty, może to zrobić również położna lub doświadczona pielęgniarka, zwłaszcza, gdy badanie wykonujemy w ramach przesiewowych programów wczesnego wykrywania raka szyjki macicy czy też w prywatnych laboratoriach. Zostaniemy poproszone o ułożeniu się na fotelu ginekologicznym, następnie lekarz bądź położna wprowadzają do pochwy wziernik o odpowiedniej wielkości, co pozwala na uwidocznienie szyjki macicy. Za pomocą specjalnej szczoteczki, kształtem dopasowanej do anatomii ciała kobiety, jednym ruchem pobierany jest wymaz z tarczy szyjki macicy oraz znajdującego się nieco głębiej kanału szyjki macicy. Warto przy tej okazji wspomnieć, że szczoteczka do pobierania wymazów cytologicznych musi spełniać surowe kryteria jakościowe, określane przez unijne dyrektywy. Dawniej do pobierania wymazów służył patyczek z nawiniętą watą czy też twarda szpatułka, co mogło powodować ból. Aktualnie do pobierania wymazów służy miękka, elastyczna szczoteczka, kształtem przypominająca trójząb, dzięki temu pobranie wymazu jest szybkie i bezbolesne. Ponadto pobrane komórki nie są zniszczone, dzięki czemu można dokładnie przeanalizować cały rozmaz. Należy, więc upewnić się, że osoba pobierająca wymaz przestrzega zaleceń i używa do tego celu rekomendowanych szczoteczek. W przeciwnym razie może okazać się, że wynik cytologii jest niemiarodajny, ponieważ komórki zostały źle pobrane bądź też uszkodzone w trakcie nanoszenia ich na szkiełko mikroskopowe. Cytologia – kiedy wykonać badanie? Cytologia to badanie wykorzystywane przede wszystkim w profilaktyce raka szyjki macicy. Czynnikiem bezpośrednio powiązanym z rozwojem nowotworu jest aktywne zakażenie wirusem HPV, przenoszonym drogą płciową, stąd też uważa się, że cytologia powinna być wykonywana obowiązkowo u każdej kobiety, która rozpoczęła aktywne życie seksualne. Nie oznacza to jednak, że stwierdzenie aktywnego zakażenia wirusem HPV jest równoznaczne z rozwojem nowotworu, wymagane są natomiast kontrolne badania cytologiczne. W jakich jeszcze sytuacjach wykonywane jest badanie cytologiczne? Kontrola leczenia zachowawczego bądź operacyjnego nadżerki szyjki macicy Kontrola stanu zdrowia u kobiet ciężarnych Ocena działania leków hormonalnych Podejrzenie stanów zapalnych pochwy Określenie terminu owulacji Jak wspominaliśmy powyżej cytologia jest obowiązkowa u kobiet aktywnych seksualnie, w związku z tym często pojawiającym się zagadnieniem jest wykonywanie badań cytologicznych u kobiet, które nie rozpoczęły współżycia. Ryzyko rozwoju nowotworu szyjki macicy jest u nich bardzo niskie, nie oznacza to jednak, że nie można wykonać badania cytologicznego u dziewicy. W takiej sytuacji lekarz używa małego wziernika, aby nie doszło do przerwania błony dziewiczej. Pozostaje pytanie, jak często wykonywać badanie cytologiczne? Zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego oraz American Cancer Society badanie cytologiczne powinno być wykonane: Po raz pierwszy u kobiet w wieku 21 lat, niezależnie od tego, kiedy rozpoczęły współżycie seksualne. Co dwa lata pomiędzy 21 a 29 rokiem życia Co 3 lata po ukończeniu 30 roku życia, pod warunkiem prawidłowych wyników poprzednich cytologii. W przypadku stwierdzenia nieprawidłowości badanie wykonuje się częściej, nawet, co roku. U kobiet po 70 roku życia, które nie mają uszkodzeń szyjki macicy oraz w ciągu ostatnich 10 lat nie miały nieprawidłowych wyników badania cytologicznego można zaprzestać wykonywania badań kontrolnych. Polskie Towarzystwo Ginekologiczne podaje również w sowich zaleceniach grupę kobiet, u których badanie cytologiczne powinno być wykonywane raz w roku, są to: Pacjentki zakażone wirusem HIV Pacjentki przyjmujące leki immunosupresyjne Pacjentki zakażone wirusem HPV (tylko typy wysokiego ryzyka rozwoju nowotworu – HPV typ 16 oraz HPV typ 18) Pacjentki leczone w przeszłości z powodu raka szyjki macicy lub śródnabłonkowej neoplazji szyjki macicy Warto pamiętać, że w ramach aktualnych programów przesiewowych do walki z rakiem szyjki macicy bezpłatne badania cytologiczne przysługują kobietom w wieku 25-59 lat, które w ciągu ostatnich trzech lata nie miały wykonywanego badania cytologicznego. Tak wyselekcjonowana grupa wiekowa wynika z największego ryzyka rozwoju zmian nowotworach właśnie pomiędzy 25 a 59 rokiem życia. Bez względu na przedziały wiekowe wykonujmy badanie cytologiczne również przed 25 i po 59 roku życia! Cytologia – jak przygotować się do badania? Właściwe przygotowanie do badania cytologicznego pozwala na uzyskanie jak najlepszych jakościowo preparatów i minimalizuje ryzyko uzyskania nieefektywnych wyników. Przed wizytą u ginekologa pamiętajmy, więc o kilku zaleceniach: Badanie cytologiczne powinno być wykonane o najmniej 4 do po miesiączce i nie później niż 4 dni przed kolejną miesiączką, najlepszy czas na wykonanie badania to 10 – 18 dzień cyklu Na dwa dni przed planowaną cytologią powstrzymajmy się od współżycia seksualnego, irygacji pochwy oraz stosowania leków dopochwowych Badanie cytologiczne wykonuje się przed lub przynajmniej dzień po badaniu ginekologicznym i USG dopochwowym Cytologia na podłożu płynnym – nowy standard? Coraz częściej również w oficjalnych rekomendacjach pojawia się hasło cytologii na podłożu płynnym (LBC). Czy cytologia ta różni się od standardowego badania cytologicznego? Etap przygotowania pacjentki do badania oraz samego pobrania materiału jest identyczny dla cytologii tradycyjnej oraz cienkowarstwowej, różnica polega jedynie na postępowaniu z samym wymazem. W cytologii tradycyjnej materiał jest rozprowadzany na szkiełku, w przypadku cytologii na podłożu płynnym pobrany wymaz umieszcza się w pojemniku zawierającym płyn utrwalający. Pojemnik wraz z płynem i wymazem trafia do laboratorium, gdzie przygotowywane są preparaty do oceny mikroskopowej. Udowodniono, że efekty cytologii na podłożu płynnym są lepsze od tradycyjnego badania: Lepsza jakość uzyskiwanych preparatów a tym samym możliwa dokładniejsza ocena komórek nabłonkowych. Zastosowanie płynu pozwala oddzielić komórki krwi czy też śluzu (a więc zanieczyszczeń) od komórek nabłonkowych, dzięki temu na szkiełku do oceny znajdują się tylko interesujące Nas komórki. Możliwość wykorzystania pobranego materiału również do innych badań, w tym diagnostyki zakażenia wirusem HPV i Chlamydia trachomatis Większy odsetek wykrywanych zmian w komórkach nabłonkowych szyjki macicy Cena klasycznej cytologii waha się w granicach 30-50 zł, a cytologii na podłożu płynnym od 60 do 130zł. Ponadto cytologia na podłożu płynnym nie jest refundowana w ramach dostępnych programów profilaktycznych. Cytologia – wyniki Wynik badania cytologicznego może zostać przedstawiony w oparciu o dwie skale, skalę Pappanicolau oraz system Bethesda. Rekomendowany jest system Bethesda, ale w niektórych ośrodkach wciąż stosuje się skalę Pappanicolau, co ważne obie skale służą do wykrywania zmian nowotworowych, dlatego nie należy martwić się, który system został użyty przez lekarza lub diagnostę analizujących wymaz cytologiczny. W oparciu o skalę Bethesda, Nasz wynik może być następujący: Ze względu, na jakość uzyskanego preparatu: BI– rozmaz nadaje się do oceny cytologicznej (podaje się rodzaj komórek obecnych w rozmazie np. komórki kanału szyjki macicy, komórki zapalne, erytrocyty) BII – rozmaz nie nadaje się do oceny cytologicznej (źle wykonany rozmaz, nieprawidłowe pobranie materiału, złe utrwalenie pobranego materiału, zbyt dużo krwi) Ze względu na morfologię komórek: Brak zmian cytoonkologicznych (określany skrótem NILM) ASC-US – w rozmazie obecne są nieprawidłowe komórki nabłonka wielowarstwowego płaskiego o nieokreślonym znaczeniu ASC-H – w rozmazie obecne są nieprawidłowe komórki nabłonka wielowarstwowego płaskiego, nie można wykluczyć, że jest to stan przedrakowy (określany skrótem HSIL) LSIL – w rozmazie obecne są komórki wskazujące na zmianę śródnabłonkową niskiego stopnia zaawansowania HSIL – w rozmazie obecne są komórki wskazujące na zmianę śródnabłonkową wysokiego stopnia zaawansowania (określana skrótem CIN-2) CIS – w rozmazie obecne są komórki raka płaskonabłonkowego in situ (czyli w miejscu pobrania, inne określenie CIN3) AGC- w rozmazie obecne są nieprawidłowe komórki nabłonka gruczołowego AIS – w rozmazie obecne są komórki raka gruczołowego in situ (czyli w miejscu pobrania, inne określenie CIN3) W oparciu o skalę Pappanicolau, Nasz wynik może być następujący: PAPPA I – inaczej pierwsza grupa, oznacza, że w rozmazie są tylko prawidłowe komórki PAPPA II – inaczej 2 grupa cytologii, oznacza, że w rozmazie oprócz prawidłowych komórek są komórki stanu zapalnego PAPPA III A – inaczej 3A grupa cytologii, oznacza, że w rozmazie jest duża ilość komórek stanu zapalnego, ale ich morfologia jest prawidłowa PAPPA IIIB – inaczej 3B grupa cytologii, oznacza, że w rozmazie pojawiają się komórki nieprawidłowej budowie (zachodzi początkowa neoplazja śródnabłonkowa, stan ten określamy mianem CIN2) PAPPA IV – inaczej 4 grupa cytologii, oznacza, że w rozmazie są komórki mogące świadczyć o raku przedinwazyjnym (inne określenie CIN3) PAPPA V – inaczej 5 grupa cytologii, oznacza, że komórki widoczne w rozmazie są najprawdopodobniej nowotworem szyjki macicy Nieprawidłowy wynik cytologii – co dalej? Każdy wynik cytologii wskazujący na obecność atypowych komórek nabłonkowych wymaga bezwzględnej dalszej diagnostyki. Nowotwór szyjki macicy rozwija się przez wiele lat, regularnie wykonywane badania cytologiczne pozwalają uchwycić zmiany we wczesnym stadium i zastosować odpowiednie leczenie. Wynik cytologii wskazujący na inwazyjnego raka (CIS, AIS czy też PAPPA V), pojawia się zwykle u kobiet niepoddających się regularnym badaniom cytologicznym Stwierdzenie zmian należących do CIN2 oraz CIN3 (niezależnie od zastosowanego systemu klasyfikacji) wymaga szybkiego pogłębienia diagnostyki i leczenia. Zwykle, aby potwierdzić rozpoznanie i bliżej przyjrzeć się zmianom wykonywane jest badania kolposkopii. Badanie to polega na oglądaniu szyjki macicy oraz pochwy pod mikroskopem. Badanie to jest bezbolesne, pozwala na pobranie wycinków ze zmienionych chorobowo miejsc i określenie, z jakim rodzajem zmiany mamy do czynienia. W przypadku wyników cytologii wskazujących na ASC-US oraz LSIL można również wykonać badanie kolposkopowe, jednak rekomendowanym przez PTG postępowaniem jest przeprowadzenie badania na obecność wirusa HPV oraz sprawdzenie czy w rozmazie cytologicznym obecne jest białko P16/Ki67. Jeśli wynik na obecność wirusa HPV lub białka P16/Ki67 jest ujemny, zaleca się powtórną cytologię za 6 miesięcy. W przypadku dodatniego wyniku wykonuje się badanie kolposkopowe i pobiera wycinki do analizy. Jeśli badanie kolposkopii nie potwierdza zmian o charakterze nowotworowym powtórną cytologię wykonuje się za około 6 miesięcy. Jak więc widzimy nieprawidłowy wynik cytologii nie musi oznaczać nowotworu! Pamiętajmy o tym i regularnie wykonujmy badania. Doktor nauk medycznych, absolwentka Uniwersytetu Medycznego im. Piastów Śląskich we Wrocławiu na kierunku analityka medyczna (medycyna laboratoryjna). Aktualnie związana z Kliniką Hematologii i Transplantacji Szpiku Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego, gdzie pracuje na stanowisku młodszego asystenta, na co dzień zajmując się diagnostyką genetyczną pacjentów z chorobami hematologicznymi. Aktywny uczestnik wielu konferencji naukowych oraz autor licznych publikacji naukowych, również tych o zasięgu międzynarodowym. Laureatka „Diamentowego Grantu” przyznanego przez Ministerstwo Nauki oraz Szkolnictwa Wyższego, w ramach, którego zrealizowała swoją pracę doktorską na Wydziale Lekarskim (Katedra Medycyny Sądowej) Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu. Wolne chwile spędza aktywnie, na rowerze bądź boisku do squasha. Medycyna to nie tylko praca, ale również pasja, dlatego wciąż poszerzam swoją wiedzę, uczestnicząc w różnych szkoleniach. Wiedza przekazywana za pośrednictwem Naszego serwisu ma przybliżyć medycynę każdemu pacjentowi i pozwolić odpowiedzieć na nurtujące pytania. Jeśli mają Państwo pytania, bądź interesuje Was dany temat, zapraszam do kontaktu mailowego. Bądź zawsze na bieżąco z Serwisem Zdrowie! Zapisz się na nasze powiadomienia, a nie ominie Cię nic, co ważne i intrygujące w tematyce zdrowia. Justyna Wojteczek redaktor naczelna Zapisz się na newsletter Pobierz powiadomienia , 12:12 Aktualizacja: 16:10 Dzięki profilaktyce udało się w Polsce istotnie zmniejszyć zachorowalność i umieralność z powodu raka szyjki macicy. Wykonywanie regularnych badań cytologicznych pozwala na wykrycie choroby we wczesnym stadium i zahamowanie jej dalszego rozwoju. Cytologia to wymaz z szyjki macicy, który pozwala na ocenę jej stanu i wykrycie niepokojących zmian lub nieprawidłowości. Badanie jest bezbolesne i trwa zaledwie kilka minut. W jego trakcie lekarz lub położna umieszcza wziernik w pochwie, po czym pobiera komórki z tarczy oraz kanału szyjki macicy przy pomocy specjalnej szczoteczki. Następnie rozmaz jest nakładany na szkiełko cytologiczne i przekazywany do oceny mikroskopowej. Badanie cytologiczne to obecnie nadal najpopularniejsza metoda profilaktyki raka szyjki macicy. - Umożliwia ono wczesne wykrycie stanów przedrakowych i wdrożenie skutecznego leczenia. To zabezpiecza kobietę przed rozwojem tzw. inwazyjnej postaci nowotworu, kiedy leczenie jest już o wiele mniej efektywne – zaznacza profesor Andrzej Nowakowski, kierownik Centralnego Ośrodka Koordynującego Program Profilaktyki Raka Szyjki Macicy w Centrum Onkologii w Warszawie. Prof. Nowakowski podkreśla, że to właśnie upowszechnienie regularnych badań cytologicznych sprawiło, że rak szyjki macicy, który w latach 50. ubiegłego wieku był najczęstszym złośliwym nowotworem kobiecym w Polsce, obecnie zajmuje dopiero 6-7 miejsce na liście. Jednak nadal sytuacja nie jest tak dobra jak np. w Skandynawii czy w niektórych krajach Europy Zachodniej. - Rocznie notujemy ok. 2700 zachorowań i 1600 zgonów z powodu raka szyjki macicy. Dane te są nadal wyższe (w przeliczeniu na populację kobiet) niż średnia w tzw. starej Unii Europejskiej. Chcielibyśmy dorównać do tej czołówki europejskiej, do takich krajów jak Finlandia, Holandia czy Wielka Brytania, gdzie zarówno zachorowalność jak i umieralność z powodu raka szyjki macicy jest nadal dużo niższa niż w Polsce – mówi prof. Nowakowski. W Polsce od 2006 r. działa program profilaktycznych badań cytologicznych obejmujący kobiety od 25 do 59 roku życia. Bezpłatna cytologia przysługuje tej grupie raz na 3 lata. - Niestety zgłaszalność do programu nadal jest niska i nie przekracza 20 procent - podkreśla prof. Nowakowski. Dodaje jednak, że z danych Głównego Urzędu Statystycznego wynika, że ponad 70 proc. Polek w niektórych grupach wiekowych (np. pomiędzy 30-40 regularnie poddaje się badaniom cytologicznym, korzystając nie tylko z programu, lecz także z prywatnej opieki medycznej lub badań oferowanych poza programem przez Narodowy Fundusz Zdrowia. Niestety brak kompleksowego systemu rejestracji badań profilaktycznych uniemożliwia pełną ocenę objęcia populacji badaniami oraz identyfikację i dotarcie do grup ryzyka czyli kobiet, które bardzo rzadko lub wcale nie korzystają z badań. Zgodnie ze standardami europejskimi cytologia w Polsce - we wspomnianym programie profilaktyki - oferowana jest raz na 3 lata, natomiast jeżeli kobieta należy do grupy ryzyka (np. jest zakażona wirusem brodawczaka ludzkiego) ma prawo do darmowej cytologii raz w roku. Zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego czyli HPV (z ang. Human Papilloma Virus) stanowi podstawową przyczynę rozwoju złośliwego nowotworu szyjki macicy. Dlatego oprócz cytologii do wczesnej diagnostyki tej choroby zaczęto wykorzystywać również badania molekularne w kierunku wirusa HPV. - Cytologia ma swoje ograniczenia, tzw. czułość badania oceniana jest na maksymalnie 70-80 proc. Oznacza to, że na 10 pacjentek ze stanem przedrakowym szyjki macicy, 3 będą miały wynik fałszywie ujemny – mówi prof. Nowakowski. Ekspert podkreśla, że w przypadku badań molekularnych w kierunku wirusa brodawczaka ludzkiego, czułość sięga ponad 90 proc. - Mamy nadzieję, że w najbliższych miesiącach w Centrum Onkologii rozpoczniemy pilotaż, który będzie miał za zadanie porównanie efektów zastosowania badań cytologicznych, które są nadal standardem, do tych nowych technologii – zapowiada ekspert. Paulina Pomianowska dla Copyright Wszelkie materiały PAP (w szczególności depesze, zdjęcia, grafiki, pliki video) zamieszczone w portalu "Serwis Zdrowie" chronione są przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Zasady korzystania z treści publikowanych w Serwisie Zdrowie: 1. Z zastrzeżeniem postanowień pkt. 3 poniżej, korzystanie z materiałów udostępnianych w Serwisie jest bezpłatne – zarówno w zakresie dostępu, jak również kopiowania i dalszego wykorzystywania – przy czym Właściciel i Wydawca mogą udostępniać w Serwisie również odpłatne usługi, które zostaną odpowiednio oznaczone, a dostęp do nich będzie odbywał się na zasadach ustalonych w odrębnych regulaminach. 2. Zamieszczone w Serwisie treści (teksty, zdjęcia, filmy, grafiki) można wykorzystywać bezpłatnie na dowolnym polu eksploatacji (z zastrzeżeniem opisanym w punkcie 3 poniżej) pod następującymi warunkami: a) Wymagana jest rejestracja w serwisie; b) Wymagane jest każdorazowe powołanie się na źródło w postaci podpisu: „źródło: c) Wszystkie teksty można wykorzystywać zarówno w całości, jak i w części, także dokonując ich modyfikacji lub łącząc z innymi treściami, jednakże wyłącznie pod warunkiem zachowania zasadniczej treści merytorycznej oryginalnego tekstu; d) Zdjęcia i grafiki ilustracyjne oznaczone logiem i/lub marką Wydawcy („PAP” lub można wykorzystywać wyłącznie w oryginale – tj. bez prawa do ich jakiejkolwiek modyfikacji – oraz pod warunkiem opublikowania ich razem z tekstem, przy którym zostały umieszczone na Serwisie Zdrowie i pod jednoczesnym warunkiem wykorzystania minimum 50% objętości (liczby znaków) danego tekstu; e) Infografiki oznaczone logiem i/lub marką Wydawcy („PAP” lub można wykorzystywać wyłącznie w oryginale, bez prawa do ich modyfikacji; f) Filmy oznaczone logiem i/lub marką Wydawcy („PAP” lub można embedować wykorzystując kod podany na portalu Serwis Zdrowie, albo bezpłatnie pobierać z platformy wideo PAP ( znajdującej się pod adresem (wymagana rejestracja) – bez prawa do ich modyfikacji; 2a. Niektóre zdjęcia, filmy lub grafiki (jeżeli są oznaczone inaczej niż logiem „PAP” lub adresem publikowane w serwisie mogą być własnością innych podmiotów niż Właściciel, wówczas do ich wykorzystania jest niezbędna zgoda Wydawcy, uzyskiwana pod adresem zdrowie@ 3. Zamieszczone w Serwisie treści można wykorzystywać wyłącznie w zakresie użytku informacyjnego. Korzystanie z nich w innych celach, w szczególności marketingowych, reklamowych czy promocyjnych wymaga osobnej, pisemnej zgody Właściciela. Id materiału: 1420 TAGI: Najnowsze Psyche Recepty na społeczność - co to jest i czy faktycznie działa? W krajach anglosaskich na popularności zyskują różne rodzaje aktywności społecznych przepisywane grupom pacjentów przez profesjonalistę medycznego – najczęściej lekarza pierwszego kontaktu czy współpracującej z nim pielęgniarki. Mają poprawiać kondycję psychiki i ciała, a przy tym mogą uczyć i pomagać w zawiązywaniu nowych znajomości. Co na to nauka? Być zdrowym Zapalenie zatok przynosowych – co je wywołuje? (inf. prasowa) Katar, trudności w oddychaniu, ból głowy nasilający się przy schylaniu – to mogą być objawy zapalenia zatok. Tych dolegliwości nie wolno lekceważyć. Ostre zapalenie zatok poddaje się leczeniu zachowawczemu, ale jeśli nie zostaną zniwelowane przyczyny stanu zapalnego, problemy z zatokami mogą przybrać charakter nawracający lub chroniczny. Sprawdź, co wywołuje zapalenie zatok przynosowych i jak radzić sobie z tą dolegliwością. Być zdrowym Bardzo ważne zmiany dla diabetyków już wkrótce! (inf. prasowa) Dorośli pacjenci chorujący na cukrzycę, w trakcie intensywnej insulinoterapii, w tym kobiety w ciąży oraz osoby niewidome z cukrzycą leczone insuliną, będą mieli większy dostęp do systemów monitorowania glikemii! 8 lipca pojawił się projekt rozporządzenia Ministra Zdrowia zmieniającego rozporządzenie w sprawie wykazu wyrobów medycznych wydawanych na zlecenie. Środowisko Inteligencja i życiowy sukces to sprawka genów czy środowiska? Geny czy środowisko? Co w większym stopniu wpływa na to, jakimi ludźmi się stajemy? Oto pytanie, którego może nie zadał Shakespeare, ale zadają je naukowcy, lekarze, psycholodzy i wielu zwykłych ludzi. W końcu od odpowiedzi na to pytanie zależy w dużej mierze jakość życia, ścieżka kariery, związki z ludźmi, a w szerszym ujęciu – funkcjonowanie całych społeczeństw. Dieta Owocny dzień zacznij od śniadania Dlaczego śniadanie to najważniejszy posiłek w ciągu dnia? Dzięki niemu zyskujemy większą zdolność kontrolowania głodu i sytości, łatwiej się uczymy i koncentrujemy na zadaniach. Owocny dzień warto zacząć owocowym śniadaniem. A trwa przecież sezon na polskie superowoce – borówki, maliny, jeżyny, truskawki, porzeczki, niebawem zbiory rokitnika, aronii i minikiwi. ZAPISZ SIĘ DO NEWSLETTERA Co tydzień dostaniesz: najciekawsze artykuły, wywiady i filmy z Serwisu Zdrowie, a także zapowiedzi - materiałów na następny tydzień, konferencji i wydarzeń. Postaw na wiedzę!

cytologia a wymaz z szyjki macicy różnica